Vətən müharibəsinin əsas mərhələləri və hərbi əməliyyatların gedişi

Giriş

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və noyabrın 10-da üçtərəfli bəyanatla dayandırılan Vətən müharibəsi 44 gün ərzində cəbhə xəttinin mənzərəsini dəyişdi. Əməliyyatların nəticəsi yalnız alınan yaşayış məntəqələri və yüksəkliklərlə ölçülmür. Vətən müharibəsi kəşfiyyatın, pilotsuz uçuş aparatlarının, artilleriyanın və çevik manevrin birgə rolunu da göstərdi.

Kampaniyanı vahid, fasiləsiz hücum kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Vətən müharibəsi zamanı döyüşlər müxtəlif istiqamətlərdə fərqli sürətlə gedir, bəzi sahələrdə mövqelər dəfələrlə dəyişirdi. Bəzi uğurlar isə sonrakı əməliyyatlar üçün imkan yaradırdı. Ümumi gediş belə idi: əvvəlcə müdafiə sisteminə təzyiq, sonra cənubda irəliləyiş, sonda isə Şuşa ətrafında nəticəni müəyyən edən döyüşlər.

Tərəflərin imkanları və qərarvericilər

Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsi boyu təşəbbüsünü mərhələli şəkildə genişləndirdi. Atəş dəstəyini quru qoşunlarının hərəkəti ilə əlaqələndirmək, qarşı tərəfin mövqeləri barədə məlumatı sürətlə yeniləmək və müxtəlif istiqamətlərdə təzyiq göstərmək irəliləyişin əsas xüsusiyyətləri idi. Komandanlıq qərar verərkən həm cəbhə xəttini, həm də ərazinin relyefini və təchizat yollarını nəzərə almalı idi.

Ermənistan qüvvələri uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə mövqelərinə, yüksəkliklərə və əvvəlcədən hazırlanmış istehkam xəttinə arxalanırdı. Bu sistem lokal hücumları ləngidə bilirdi. Lakin cəbhənin geniş sahəsində təzyiq artdıqca hər mövqeyi eyni güclə saxlamaq çətinləşirdi. Təchizat yollarına təzyiq və ehtiyat qüvvələrin çevik şəkildə köçürülməsi müdafiənin dayanıqlığını sınağa çəkirdi.

Tərəfləri yalnız silahlarının siyahısı ilə müqayisə etmək mənzərəni sadələşdirər. Vətən müharibəsində əsas fərq kəşfiyyat məlumatının qərara, qərarın isə atəş və manevrə nə qədər tez çevrilməsində idi. Hərbi kampaniyanın çərçivəsini siyasi məqsədlər və dövlət strategiyası da müəyyən edirdi. Bu mövzunu daha geniş kontekstdə nəzərdən keçirən dövlət siyasətinin əsaslarına dair müzakirə hərbi qərarların siyasi məqsədlərlə əlaqəsini anlamağa kömək edir, lakin əməliyyatların xronologiyasını əvəz etmir.

Açar amillər

Vətən müharibəsi zamanı əsas amillərdən biri hava müşahidəsi və pilotsuz sistemlərin istifadəsi idi. Onlar hədəfləri aşkar etməyə, artilleriya atəşini dəqiqləşdirməyə və müdafiə mövqeləri üzərində davamlı təzyiq yaratmağa imkan verirdi. Bununla belə, nəticəni təkcə dronlarla izah etmək olmaz. Texnologiyanın təsiri rabitə, kəşfiyyat, atəş dəstəyi və quru bölmələrinin hərəkəti vahid sistemdə birləşəndə artırdı.

Digər mühüm amil cənub istiqamətinin coğrafiyası idi. Arazboyu ərazilərdə irəliləmək üçün daha əlverişli sahələr olsa da, məsafə artdıqca təchizat yollarını qorumaq və əldə olunan mövqeləri möhkəmləndirmək vacib olurdu. Cəbrayılın oktyabrın 4-də, Füzulinin oktyabrın 17-də, Zəngilanın oktyabrın 20-də, Qubadlının isə oktyabrın 25-də nəzarətə keçməsi Vətən müharibəsinin cənub və cənub-qərb istiqamətlərində necə irəlilədiyini göstərir.

Logistika və mənəvi dayanıqlıq da mühüm rol oynayırdı. Bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda döyüşmək müdafiə tərəfini ehtiyatlarını bölüşdürməyə məcbur edirdi. Hücum edən tərəf üçün isə irəliləyiş sürətləndikcə arxa təminatı və cinahların təhlükəsizliyi daha vacib olurdu. Buna görə hər uğur növbəti uğuru təmin etmirdi: mövqeləri saxlamaq, bölmələri yenidən təşkil etmək və əməliyyat tempini qorumaq ayrıca səy tələb edirdi.

Döyüş mərhələləri və kampaniyanın gedişi

İlk mərhələdə, sentyabrın sonu və oktyabrın ilk günlərində, təmas xəttinin bir neçə hissəsində ağır döyüşlər getdi. Vətən müharibəsinin bu mərhələsində məqsəd qarşı tərəfin irəli müdafiə sistemini sarsıtmaq, müşahidə və atəş imkanlarını zəiflətmək idi. Bu dövrdə sürətli və dərin irəliləyişdən çox, müdafiənin reaksiyasını yoxlamağa və əməliyyat üçün əlverişli sahələr yaratmağa diqqət yetirilirdi.

Oktyabr boyunca cənubda əldə olunan nəticələr əməliyyatların gedişinə təsir etdi. Cəbrayıl və Füzulidən sonra Zəngilan və Qubadlı istiqamətində irəliləyiş cəbhənin geniş sahədə təzyiq altında olduğunu göstərirdi. Hadrut ətrafındakı döyüşlər də mərkəzi və cənub istiqamətləri arasındakı əlaqənin əhəmiyyətini üzə çıxardı. Bununla belə, şəhərlərin adlarını sadalamaq döyüşlərin mürəkkəbliyini tam ifadə etmir. Hər məntəqənin ətrafındakı yüksəkliklər, yollar və müdafiə mövqeləri ayrıca əməliyyat çətinliyi yaradırdı.

Son mərhələnin mərkəzində Şuşa uğrunda döyüş dayanırdı. Dağlıq relyef, dar yollar və şəhərin strateji mövqeyi ağır texnikanın istifadəsini məhdudlaşdırır, piyada bölmələrinin hərəkətini və yaxın məsafəli döyüşü önə çıxarırdı. Noyabrın 8-də Şuşanın nəzarətə götürüldüyünün elan edilməsi Vətən müharibəsində hərbi və siyasi baxımdan dönüş nöqtəsi oldu. Şəhərin itirilməsi ətrafdakı qüvvələrin mövqeyinə və müharibəni davam etdirmək imkanına birbaşa təsir edirdi.

Şuşa uğrunda nəticə tək bir hücumun məhsulu deyildi. Ondan əvvəl cənubda əldə olunan irəliləyiş, qüvvələrin dağlıq istiqamətə çıxışı və müdafiə tərəfinin resurslarını müxtəlif nöqtələrə bölməsi ümumi şəraiti formalaşdırmışdı. Şəhərin tutulması müharibənin sonrakı siyasi hesablamalarını da sürətləndirdi. Buna görə son əməliyyatı əvvəlki mərhələlərdən ayrı deyil, onların yaratdığı imkanlar çərçivəsində qiymətləndirmək lazımdır.

Təşəbbüsdən atəşkəsə

Vətən müharibəsinin ilk mərhələsində əsas mübarizə döyüşlərin hansı istiqamətlərdə gedəcəyinə təsir etmək uğrunda aparılırdı. Orta mərhələdə isə təşəbbüs və temp bir neçə istiqamətdə dəyişirdi. Bu, yalnız simvolik müqayisədir: müharibənin nəticələrini insan itkiləri, mülki əhaliyə təsir və uzunmüddətli məcburi köçkünlük də müəyyən edirdi.

Noyabrın 10-da imzalanan bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və mövcud mövqelərin bir hissəsinin saxlanmasını nəzərdə tuturdu. Ağdam noyabrın 20-də, Kəlbəcər noyabrın 25-də, Laçın isə dekabrın 1-də Azərbaycana qaytarıldı. Laçın dəhlizi və bölgəyə yerləşdirilən Rusiya sülhməramlı kontingenti yeni təhlükəsizlik düzəninin mühüm hissəsi oldu. Atəşkəs cəbhə xəttində döyüşləri dayandırsa da, münaqişənin bütün siyasi və humanitar nəticələrini aradan qaldırmadı.

Nəticə

Vətən müharibəsinin əsas mərhələlərini bir-birini tamamlayan əməliyyatlar silsiləsi kimi nəzərdən keçirmək olar: müdafiənin təzyiq altında saxlanması, cənubda irəliləyiş, Şuşa uğrunda həlledici mübarizə və atəşkəsə aparan siyasi proses. Cəbhə xəttindəki dəyişiklikləri yalnız canlı qüvvə və atəş gücü ilə izah etmək olmaz. Kəşfiyyatın keyfiyyəti, logistika, relyef və qərarların vaxtında verilməsi də mühüm rol oynayırdı.

2020-ci il Vətən müharibəsi müasir döyüşlərdə texnologiyanın rolunu göstərdi, lakin onu hər şeyi həll edən yeganə amil saymaq düzgün olmaz. Nəticə üçün texniki üstünlük əməliyyat planı, quru qüvvələrinin hərəkəti və siyasi məqsədlərlə uzlaşmalıdır. Kampaniyanın hərbi uğurlarını və humanitar nəticələrini isə ayrıca, obyektiv qiymətləndirmək lazımdır.