Giriş

Azad edilmiş ərazilərdə suverenliyin bərpası yalnız hərbi nəzarətin dəyişməsi demək deyildi. Bu, dövlət idarəçiliyini, təhlükəsizlik sistemini və gündəlik həyatı yenidən qurmağa yönələn uzunmüddətli mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu prosesin nəticələrini yalnız ərazi üzərində nəzarət baxımından deyil, orada işlək və məsuliyyət daşıyan institutların qurulması baxımından da qiymətləndirmək lazımdır.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyü beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər çərçivəsində qəbul olunurdu. Lakin uzun illər həmin ərazilərdə Bakıdan kənar idarəetmə və təhlükəsizlik reallığı mövcud idi. 2020-ci il müharibəsindən sonra nəzarət mərhələli şəkildə dəyişdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra isə ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa olunduğu elan edildi. Bu dönüşün siyasi əhəmiyyəti böyükdür, amma nəticələrin davamlılığı sonrakı işlərin keyfiyyətindən asılıdır.

Aktorların təhlili

Bu prosesdə əsas aktorlar hərbi qurumlarla məhdudlaşmır. Dövlət idarəetmə orqanları, yerli xidmətlər, təhlükəsizlik strukturları, infrastruktur şirkətləri və əraziyə qayıdan sakinlər yeni mərhələnin gedişinə təsir göstərirlər. Suverenliyin bərpası həmin aktorların ümumi məqsəd üçün çalışmasını tələb edir: qanunun tətbiqi, təhlükəsiz yaşayış və iqtisadi fəaliyyət üçün zəruri şərait yaratmaq. Suverenliyin bərpası nəticəsində yaranan yeni idarəetmə imkanları isə bu məqsədlərə çatmaq üçün koordinasiyalı fəaliyyəti vacib edir.

İdarəetmənin davamlılığını təmin etmək xüsusilə vacibdir. Mərkəzi qərarlar yerli ehtiyaclarla uzlaşmalı, xidmətlər əlçatan olmalı, məsuliyyət isə aydın bölüşdürülməlidir. Bunlar əhalinin dövlətə etimadını formalaşdırır. İnfrastrukturun açılışı görünən nəticədir, lakin gündəlik xidmətlərin sabit işləməsi suverenliyin daha dərin göstəricisidir.

Qarabağın gələcəyini yalnız təhlükəsizlik prizmasından müzakirə etmək kifayət deyil. Normal həyatın bərpası təhsil, səhiyyə, məşğulluq və sosial təminat sahələrində də özünü göstərməlidir. Bu sahələr dövlətin ərazidə təkcə mövcud olduğunu deyil, sakinlərin ehtiyaclarına cavab verə bildiyini də göstərir.

Digər tərəfdən, yerli erməni əhalisinin böyük hissəsinin 2023-cü ildə bölgəni tərk etməsi ciddi humanitar və siyasi nəticələr doğurub. Bu reallığı nəzərə almadan gələcək haqqında tam təsəvvür yaratmaq mümkün deyil. Hüquqların qorunması, təhlükəsizlik təminatları və mümkün qayıdış məsələləri regional sabitliyin qiymətləndirilməsində mühüm yer tutur.

Əsas amillər

Birinci əsas amil təhlükəsizlikdir. Dövlət sərhədləri və daxili təhlükəsizlik xətti boyunca nəzarətin möhkəmləndirilməsi ölkənin müdafiə qabiliyyətini və qərarvermə imkanlarını artırır. Ancaq sərhədi fiziki qorumaqla davamlı təhlükəsizlik yaratmaq eyni şey deyil. Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasının, eləcə də qonşu ölkələrlə razılaşmaların irəliləməsi də vacibdir.

İkinci amil mina təhlükəsidir. Münaqişədən qalan minalar və partlamamış sursatlar insanların hərəkətini, tikinti işlərini və kənd təsərrüfatını məhdudlaşdırır. Bu problem qayıdışın sürətinə birbaşa təsir edir və uzun müddət diqqət tələb edəcək. Ərazilər təhlükəsiz şəkildə təmizlənmədən yolların və yaşayış məntəqələrinin bərpası tam nəticə verə bilməz.

Üçüncü amil infrastrukturun və iqtisadi əlaqələrin yenidən qurulmasıdır. Yol, enerji, rabitə və su təsərrüfatı layihələri məskunlaşma və istehsal üçün ilkin şərait yaradır. Bununla belə, tikintinin həcmi özlüyündə uğurun ölçüsü deyil. Layihələrin yerli məşğulluğa, kiçik biznesə və bölgənin digər iqtisadi mərkəzlərlə əlaqəsinə verdiyi töhfə də nəzərə alınmalıdır. Azad edilmiş ərazilərdə suverenliyin bərpası bu layihələrin vahid idarəetmə çərçivəsində həyata keçirilməsinə imkan verir.

Dördüncü amil köçkünlərin qayıdışıdır. Qayıdış evlərin tikilməsi ilə bitmir: iş yerləri, məktəblər, tibbi xidmət, nəqliyyat və sosial əlaqələr də bərpa olunmalıdır. Sakinlərin qərarlarına təhlükəsizlik, gəlir imkanları və xidmətlərin keyfiyyəti təsir edir. Buna görə köçürülmə planlarının nəticəsi yalnız rəqəmlərlə deyil, insanların ərazidə davamlı yaşaya bilməsi ilə ölçülməlidir.

Beşinci amil müharibənin nəticələri ilə üzləşməkdir. İtkin düşmüş şəxslər, dağıntılar, travma və ailələrin uzunmüddətli qeyri-müəyyənliyi bu mərhələnin insan ölçüsünü təşkil edir. Bərpa siyasəti yalnız fiziki mühiti dəyişdirməklə kifayətlənərsə, münaqişənin cəmiyyətlərdə buraxdığı izləri aradan qaldıra bilməz. Humanitar məsələlərin ardıcıl həlli barışıq perspektivinə də təsir göstərir.

Altıncı amil hüquqi və diplomatik çərçivədir. Suverenliyin bərpası ölkə daxilində idarəetmə səlahiyyətlərinin tətbiqini möhkəmləndirdi, lakin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki bütün mübahisələri avtomatik həll etmədi. Dövlət sərhədlərinin dəqiqləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələri və qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatları ayrıca danışıqlar tələb edir. Bu fərqi nəzərə almaq vacibdir: ərazi üzərində faktiki nəzarət və regional sülh sazişi bir-birini tamamlayan, amma fərqli məsələlərdir. Beləliklə, suverenliyin bərpası regional sülh üçün zəmin yaratsa da, onun özü bütün diplomatik məsələlərin həlli demək deyil.

Prosesin ssenarisi

Ən əlverişli ssenaridə təhlükəsizlik tədbirləri mülki həyatın genişlənməsi ilə paralel gedir. Mina təmizləmə, yaşayış məntəqələrinin bərpası və xidmətlərin açılması planlı şəkildə irəliləyir, qayıdan sakinlər isə real məşğulluq imkanları əldə edirlər. Bakı ilə İrəvan arasında sərhəd və kommunikasiya məsələlərində əldə olunan razılaşmalar da gərginliyin yenidən artması riskini azaldır. Bu şəraitdə suverenliyin bərpası əhalinin gündəlik həyatında konkret və müsbət dəyişikliklərlə müşayiət olunur.

Daha çətin ssenaridə təhlükəsizlik üçün davamlı olaraq yüksək xərc tələb olunur, qayıdış ləngiyir, iqtisadi fəallıq isə dövlət investisiyalarından kənara çıxa bilmir. Belə halda suverenlik hüquqi və inzibati baxımdan möhkəm olsa da, sosial-iqtisadi baxımdan tam hiss olunmaya bilər. Uzunmüddətli nəticə üçün ərazilərdə gündəlik həyatı təmin edən, özünü davamlı şəkildə dəstəkləyə bilən mexanizmlər qurulmalıdır.

Üçüncü, qarışıq ssenari daha real görünür: bəzi sahələr sürətlə inkişaf edir, mina təhlükəsi, sərhəd məsələləri və humanitar suallar isə uzun müddət açıq qalır. Bu şəraitdə nəticələri yalnız böyük açılışlar və siyasi bəyanatlarla ölçmək düzgün olmaz. İllik qayıdış dinamikası, iş yerlərinin sayı, xidmətlərə çıxış, təhlükəsizlik hadisələri və yerli iqtisadiyyatın dayanıqlığı daha etibarlı göstəricilərdir.

Nəticə

Azad edilmiş ərazilərdə suverenliyin bərpası Azərbaycanın dövlət idarəçiliyində və təhlükəsizlik coğrafiyasında əsaslı dəyişiklik yaratdı. Bu, Qarabağda hakimiyyətin kimə məxsus olması ilə bağlı uzunmüddətli qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırdı və yenidənqurma üçün siyasi-hüquqi zəmin yaratdı. Bununla belə, suverenliyin gündəlik həyatda hiss olunan nəticəyə çevrilməsi avtomatik baş vermir. Suverenliyin bərpası yalnız idarəetmənin qurulması ilə deyil, sakinlər üçün təhlükəsiz və davamlı yaşayış şəraitinin yaradılması ilə də qiymətləndirilməlidir.

Yekun qiymət üç göstərici əsasında formalaşacaq: təhlükəsiz ərazi, davamlı qayıdış və işlək iqtisadi-sosial mühit. Müharibənin nəticələri ilə bağlı humanitar məsələlərin həlli və qonşularla sabit münasibətlərin qurulması da bu çərçivənin ayrılmaz hissəsidir. Əsas sınaq əraziyə nəzarəti insanların təhlükəsiz, ləyaqətli və uzunmüddətli yaşayışı ilə uzlaşdırmaqdır.