44 günlük müharibədə Azərbaycan Ordusunun taktiki üstünlükləri
Giriş
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və noyabrın 10-da atəşkəslə yekunlaşan 44 günlük müharibə Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbətini dəyişməklə yanaşı, müasir döyüşün aparılması barədə də mühüm dərslər verdi. Azərbaycan Ordusunun uğuru tək bir silah növü və ya əməliyyatla bağlı deyildi. Əsas fərq kəşfiyyatın, zərbələrin, manevrin və komandanlığın eyni məqsədə yönəldilməsində idi.
Bu üstünlükləri müharibəni yalnız texnologiya yarışı kimi təqdim etmədən qiymətləndirmək lazımdır. Nəticəyə coğrafiya, hazırlıq, təminat, qarşı tərəfin qərarları və döyüşlərin gedişi də təsir göstərdi. Bununla belə, Azərbaycan Ordusu təşəbbüsü qoruyub əməliyyatın ritmini dəyişməklə taktiki üstünlük qazandı. Bu nəticənin arxasında düşünülmüş hərbi strategiya və şəraitə uyğunlaşmaq bacarığı dayanırdı.
Qüvvələr və əməliyyat yanaşması
Müharibədə ayrı-ayrı komandirlərdən çox, müxtəlif vasitələri əlaqələndirən sistem ön plana çıxırdı. Pilotsuz uçuş aparatları müşahidə aparır, hədəfləri aşkarlayır, artilleriya və digər zərbə vasitələri isə həmin hədəflərə təsir göstərirdi. Azərbaycan Ordusu bu vasitələri əlaqələndirərək məlumatın qərara, qərarın isə zərbəyə çevrilməsi üçün lazım olan vaxtı qısaldırdı.
Pilotsuz sistemlərin əhəmiyyətini yalnız birbaşa hücum imkanları ilə ölçmək olmaz. Onlar qarşı tərəfin mövqelərini aşkarlayır, hərəkətini izləyir və atəşin nəticəsini qiymətləndirməyə kömək edirdi. Beləliklə, müşahidə əməliyyat planının bir hissəsinə çevrilirdi, ayrıca nümayiş vasitəsi kimi istifadə olunmurdu. Azərbaycan Ordusu müşahidə məlumatlarından əməliyyatların planlaşdırılmasında da yararlanırdı.
Digər mühüm cəhət quru qoşunlarının manevrini hava müşahidəsi və uzaqmənzilli atəşlə uzlaşdırmaq idi. Bu, bütün istiqamətlərdə eyni sürətlə irəliləmək demək deyildi. Əsas qüvvələr seçilmiş sahələrdə cəmlənir, müdafiə xəttinə təzyiq göstərilir və əlverişli şərait yarananda irəliləyiş genişləndirilirdi. Azərbaycan Ordusu qüvvələrin belə cəmləşdirilməsi ilə yerli taktiki üstünlük əldə etməyə çalışırdı.
Təşəbbüsü qorumaq komandanlıq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Döyüş meydanından gələn məlumatlardan operativ istifadə və vəziyyətə uyğun qərarlar çevik əməliyyatlar aparmağa imkan verirdi. Əməliyyatın tempi əvvəlcədən müəyyən edilmiş planı dəyişmədən icra etməkdən yox, dəyişən şəraitə cavab verməkdən asılı idi. Azərbaycan Ordusu üçün çeviklik planları döyüş meydanındakı vəziyyətə uyğunlaşdırmaq demək idi.
Əsas taktiki amillər
Birinci amil kəşfiyyat və atəş imkanlarının əlaqələndirilməsi idi. Hədəfin aşkarlanması, koordinatların ötürülməsi və atəşin nəticəsinin izlənməsi vahid zəncir təşkil etdikdə, müdafiəçinin mövqelərini gizlətməsi və qüvvələrini təhlükəsiz yerə köçürməsi çətinləşir. Bu yanaşma məlumat üstünlüyünün əməliyyat nəticəsinə çevrilməsinin müasir müharibədəki rolunu göstərdi. Azərbaycan Ordusu bu əlaqələndirməni döyüş meydanında taktiki üstünlük yaratmaq üçün tətbiq edirdi.
İkinci amil müdafiənin zəif nöqtələrini taparaq qüvvələri həmin istiqamətlərə yönəltmək idi. Möhkəmləndirilmiş müdafiə xəttinə hər yerdən eyni vaxtda hücum etmək itki və ləngimə riskini artırır. Müxtəlif istiqamətlərdə təzyiq göstərilməsi qarşı tərəfi ehtiyatlarını bölüşdürməyə məcbur edir və əsas hücumun haradan gələcəyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirirdi. Azərbaycan Ordusu da əməliyyat yanaşmasında bu amili nəzərə alırdı.
Cənub istiqamətindəki irəliləyiş əməliyyatın ümumi gedişinə təsir göstərdi. Bu uğurlar əraziyə nəzarətin dəyişməsi ilə məhdudlaşmırdı: sonrakı hərəkətlər üçün əlverişli mövqelər yaradır və qarşı tərəfin müdafiə planına əlavə təzyiq göstərirdi. Beləliklə, taktiki irəliləyiş daha geniş əməliyyat məqsədinə xidmət edirdi. Azərbaycan Ordusu əldə olunan mövqeləri növbəti mərhələlərin planlaşdırılması ilə əlaqələndirirdi.
Üçüncü amil döyüş meydanındakı bütün komponentləri nəzərə almaq idi. Piyadaların hərəkəti, zirehli texnika, artilleriya dəstəyi və hava müşahidəsi ayrı-ayrılıqda istifadə edildikdə təsirləri azalır. Onların koordinasiyası müdafiəçinin cavab vermək üçün vaxtını daraldır və qərar qəbul etməsini çətinləşdirirdi. Azərbaycan Ordusu müxtəlif vasitələrin birgə fəaliyyətinə xüsusi önəm verirdi.
Texnologiya üstünlük yaradırdı, amma onu nəticəyə çevirən hazırlıq və təşkilatlanma idi. Operatorların təlimi, rabitə, məlumatın düzgün təhlili, sursat və yanacaq təminatı olmadan texnikanın təsiri məhdud qalır. Azərbaycan Ordusunda texnologiya daha geniş əməliyyat sisteminin bir hissəsi kimi istifadə olunurdu. Azərbaycan Ordusu üçün avadanlığın imkanları yalnız onun düzgün idarə edilməsi və təminatı ilə tam reallaşırdı.
Döyüş təcrübəsi də rol oynayırdı. Əvvəlki toqquşmalar ordunun real şəraitdə hazırlığını, koordinasiyasını və idarəetmə mexanizmlərini sınamağa imkan vermişdi. Lakin təcrübə öz-özlüyündə üstünlük yaratmır; onun faydası öyrənilən dərslərin təlimə və planlaşdırmaya necə tətbiq olunmasından asılıdır. Azərbaycan Ordusu üçün döyüş təcrübəsinin dəyəri də bu dərslərdən nəticə çıxarmaqla bağlı idi.
İnformasiya mühiti də müharibənin qavranılmasına təsir göstərirdi. Tərəflərin açıqlamaları və görüntüləri ictimai rəy uğrunda mübarizənin bir hissəsinə çevrilirdi. Bununla belə, hər materialı müstəqil təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmək olmaz. Əməliyyatın nəticələrini təhlil edərkən təsdiqlənmiş hadisələri, rəsmi iddiaları və onların şərhini bir-birindən ayırmaq vacibdir. Azərbaycan Ordusu barədə yayılan məlumatları da bu prinsip əsasında qiymətləndirmək lazımdır.
Əməliyyatın gedişi
Əməliyyatın ümumi gedişini təşəbbüsün ələ alınması, müdafiəyə müxtəlif istiqamətlərdən təzyiq göstərilməsi və əlverişli şəraitdə irəliləyişin dərinləşdirilməsi kimi təsvir etmək olar. İlk mərhələdə kəşfiyyat və atəş imkanları qarşı tərəfin hərəkətini məhdudlaşdırırdı. Daha sonra quru qoşunlarının manevri və yerli uğurlar daha geniş məqsədlərə bağlanırdı. Azərbaycan Ordusu bu mərhələlərdə taktiki addımları ümumi əməliyyat planı ilə uzlaşdırırdı.
Döyüşlərin ağırlıq mərkəzi dəyişdikcə əməliyyatın xarakteri də dəyişirdi. Şuşa uğrunda döyüşlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Mürəkkəb dağlıq ərazidə nəticəni yalnız uzaqmənzilli zərbələr müəyyən edə bilməzdi: piyada qüvvələrinin hərəkəti, yerli şəraitdən istifadə və yaxın məsafəli döyüş həlledici rol oynayırdı. Azərbaycan Ordusu bu şəraitdə döyüş üsullarını ərazinin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmalı idi.
Bu əməliyyatda taktiki üstünlük sabit vəziyyət deyil, daim qorunmalı təşəbbüs idi. Qarşı tərəf mövqelərini uyğunlaşdırdıqca hücum edən qüvvələr də üsullarını dəyişməli olurdu. Uğur ayrı-ayrı qələbələri birləşdirərək strateji nəticəyə çatmaqdan asılı idi. Azərbaycan Ordusu üçün təşəbbüsün qorunması əməliyyatın sonrakı mərhələlərinə də təsir göstərirdi.
Nəticə
44 günlük müharibədə Azərbaycan Ordusunun əsas taktiki üstünlükləri kəşfiyyatla zərbələrin əlaqələndirilməsi, qüvvələrin seçilmiş istiqamətlərdə cəmlənməsi, əməliyyat tempinin qorunması və müxtəlif döyüş vasitələrinin koordinasiyası idi. Pilotsuz sistemlər mühüm rol oynasa da, müharibənin nəticəsini yalnız onlarla izah etmək digər amilləri nəzərə almamaq olardı.
Daha geniş dərs budur: müasir müharibədə texnologiya, hazırlıq, logistika və komandanlıq bir-birini tamamlamalıdır. Azərbaycan Ordusunun 2020-ci il təcrübəsi təşəbbüsün necə qurulduğunu göstərir və hərbi nəticələrin çoxsaylı amillərin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşdığını xatırladır.
