Giriş
Böyük Qayıdışın son mərhələlərini yalnız köç karvanlarının, açılan evlərin və yeni ünvanların sayı ilə ölçmək olmaz. Əsas sual budur: doğma yurda qayıdan insanlar təhlükəsiz yaşayışla yanaşı, gündəlik həyatlarını qurmaq, işləmək, təhsil almaq və cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü olmaq imkanı qazanırlarmı?
Oktyabrın 16-da Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin 30 illik yubiley tədbirləri çərçivəsində Baş nazir Əli Əsədov mərasimlərdə iştirak edən beynəlxalq və xarici paralimpiya komitələrinin rəsmiləri ilə görüşüb. Bu görüşdə Böyük Qayıdış proqramının müzakirə olunduğunu söyləmək olmaz. Bununla belə, yubileyin beynəlxalq konteksti ölkənin bərabər iştirak, əlçatanlıq və sosial inteqrasiya məsələlərinə münasibətini nəzərdən keçirmək üçün uyğun fürsətdir.
Qayıdışın son mərhələsi məhz belə geniş baxış tələb edir. Məskunlaşma fiziki köçlə bitmir: yaşayış məntəqələrində xidmətlər, davamlı məşğulluq və insanların öz seçimlərini edə bildiyi mühit olmalıdır. Proqramın uğuru bu keçidin nə dərəcədə ardıcıl qurulacağından asılıdır.
Tərəflər və institusional rollar
Bu prosesin mərkəzində keçmiş məcburi köçkünlər dayanır. Onlar qayıdışın ünvanı, vaxtı və gündəlik ehtiyacları barədə seçim edə bilməlidirlər. Dövlət qurumlarının vəzifəsi həmin seçimləri təhlükəsiz və məlumatlı qərarlara çevirmək, qayıdışdan sonra da dəstəyi davam etdirməkdir.
Digər tərəfdən, yerli icmalar və xidmət təminatçıları mühüm rol oynayır. Məktəblər, səhiyyə məntəqələri, nəqliyyat, rabitə və inzibati xidmətlər ayrı-ayrı layihələr kimi deyil, vahid sistemin hissələri kimi işləməlidir. Bir xidmətin gecikməsi ailənin bütün məskunlaşma planına təsir edə bilər. Buna görə son mərhələdə koordinasiya texniki detal deyil, əsas idarəetmə məsələsidir.
Prosesin üçüncü mühüm tərəfi cəmiyyətin müxtəlif ehtiyaclarını nəzərə almaqdır. Paralimpiya hərəkatının təcrübəsi göstərir ki, infrastrukturun mövcudluğu onun hamı üçün əlçatan olması demək deyil. Yaşlıların, əlilliyi olan şəxslərin, uşaqların və uzunmüddətli tibbi dəstəyə ehtiyacı olanların gündəlik marşrutları nəzərə alınmadan qurulan məkan yeni olsa da, praktikada məhdud imkanlar yarada bilər.
Oktyabrın 16-dakı görüşü Böyük Qayıdış proqramının konkret müzakirəsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, beynəlxalq paralimpiya nümayəndələrinin yubiley tədbirlərində iştirakı inklüzivliyin beynəlxalq idman və ictimai həyat üçün vacib prinsip olduğunu xatırladır. Qayıdış bölgələrində bu prinsip tikinti standartlarında, xidmətlərin təşkilində və insanların qərarvermə prosesinə cəlb olunmasında özünü göstərməlidir.
Əsas amillər
Birinci amil təhlükəsizlik və etibarlı məlumatdır. İnsanlar qayıdacaqları yaşayış məntəqələri, mövcud xidmətlər və gündəlik imkanlar barədə aydın məlumata malik olmalıdırlar. Gözləntilərlə reallıq arasında böyük fərq yaranarsa, fiziki qayıdış baş versə də, uzunmüddətli məskunlaşma çətinləşə bilər.
İkinci amil mənzil və kommunal infrastrukturun dayanıqlı işləməsidir. Evlərin istifadəyə verilməsi mühüm mərhələdir, lakin su, enerji, istilik, tullantıların idarə olunması və rabitə fasiləsiz təmin edilmədikdə yaşayış sabit olmur. Son mərhələdə diqqət yeni obyektlərin sayından onların gündəlik istismar keyfiyyətinə yönəlməlidir.
Üçüncü amil gəlir və məşğulluq imkanlarıdır. Yaşayış yerinə qayıtmaq özlüyündə iqtisadi müstəqillik yaratmır. Yerli iş yerləri, peşə hazırlığı, kiçik sahibkarlıq imkanları və bazarlara çıxış məskunlaşmanın davamlılığını müəyyən edir. Bu sahələrdə nəticələr ölçülmədən qayıdışın sosial təsirini qiymətləndirmək mümkün deyil.
Dördüncü amil təhsil və səhiyyə xidmətlərinə çıxışdır. Uşaqların təhsilinin fasiləsizliyi, ilkin tibbi yardımın əlçatanlığı və daha mürəkkəb xidmətlərə yönləndirmə sistemi ailələrin qərarlarına birbaşa təsir edir. Xidmətlərin yalnız inzibati mərkəzlərdə cəmlənməsi ucqar yaşayış məntəqələrində əlavə çətinlik yarada bilər.
Beşinci amil reinteqrasiyanın sosial tərəfidir. Doğma yurda qayıdış yaddaş, mənsubiyyət və ailə bağları ilə əlaqəli güclü məna daşıyır. Lakin cəmiyyətə yenidən qoşulmaq zaman və qarşılıqlı etimad tələb edir. Qayıdanların ehtiyaclarını dinləyən mexanizmlər, yerli təşəbbüslər və şəffaf geribildirim prosesi yuxarıdan verilən qərarların icrasını daha canlı və dayanıqlı edə bilər.
Əlçatanlıq ayrıca meyar olmalı, proqramın sonuna saxlanmamalıdır. Əlçatan mənzillər, uyğunlaşdırılmış ictimai nəqliyyat, təhlükəsiz piyada yolları və müxtəlif ehtiyaclara uyğun informasiya formatları əlilliyi olan şəxslərlə yanaşı, yaşlıların və uşaqlı ailələrin də müstəqilliyini artırır. Bu prinsip planlaşdırmanın əvvəlindən nəzərə alınarsa, sonradan yenidənqurma ehtiyacı azalacaq.
Nəhayət, qiymətləndirmənin keyfiyyəti vacibdir. Açıq məlumatlar yalnız neçə nəfərin qayıtdığını deyil, onların orada qalıb-qalmadığını, xidmətlərdən istifadə edib-etmədiyini və gəlir mənbəyinin olub-olmadığını da göstərməlidir. Vahid meyarlar qısamüddətli köçü dayanıqlı məskunlaşmadan fərqləndirməyə və dəstəyin yetərli olmadığı icmaları vaxtında müəyyən etməyə imkan verər.
Ssenari: son mərhələ necə keçə bilər?
Proses ardıcıl sistem kimi qurularsa, ilk addım aydın məlumat vermək və ailələrin fərdi ehtiyaclarını qiymətləndirmək olar. Sonra mənzillərin və əsas xidmətlərin hazır olub-olmadığı yoxlanılar, iş və təhsil imkanları nəzərdən keçirilər. Qayıdışdan sonra isə davamlı məsləhət və dəstək göstərilər. Bu ardıcıllıq köçün baş verib gündəlik həyatın qurula bilməməsi riskini azaldar.
Növbəti mərhələdə məlumatları sakinlərin rəyləri ilə tutuşdurmaq vacibdir. İcma nəqliyyat, tibbi yardım və ya rabitə ilə bağlı çatışmazlıq barədə məlumat verərsə, məsul qurumlar bunu qeydə almalı, cavab verməli və problemi aradan qaldırmalıdır. Əks halda, yaxşı planlaşdırılmış proqram belə real ehtiyaclara uyğun gəlməyə bilər.
Daha çətin ssenaridə mənzillərin və infrastrukturun hazır olması prosesin başa çatması kimi qəbul edilir, iş yerləri, xidmətlərin davamlılığı və inklüzivlik isə arxa plana keçir. Bu halda hesabatlarda irəliləyiş görünsə də, ailələr xarici dəstəkdən asılı qala və ya başqa yerlərə köçməyə məcbur ola bilərlər. Bu, həddindən artıq ehtiyatlı yanaşma deyil, genişmiqyaslı məskunlaşma proseslərində nəzərə alınmalı səbəb-nəticə riskidir.
Deməli, son mərhələnin uğuru təkcə bir son tarixlə müəyyən olunmur. O, bir neçə ölçülə bilən nəticənin cəmidir: təhlükəsiz ev, əlçatan xidmətlər, sabit gəlir, sosial əlaqələr və sakinlərin qərarlarda real iştirakı. Bu amillər paralel inkişaf etdikdə Böyük Qayıdış tikinti proqramı olmaqdan çıxıb uzunmüddətli icma inkişafına çevrilə bilər.
Nəticə
Böyük Qayıdışın son mərhələlərində diqqət qayıdış faktından sonra insanların necə yaşayacağına yönəlməlidir. Keçmiş məcburi köçkünlər üçün doğma yurda qayıtmaq yalnız ünvanı dəyişmək deyil; təhlükəsizliyin, xidmətlərin, iqtisadi imkanların və mənsubiyyət hissinin yenidən qurulmasıdır. Məskunlaşmanın davamlılığı və yaşayış məntəqələrinin canlılığı bu fərqdən asılıdır. Reinteqrasiya da məhz insanların yeni şəraitdə cəmiyyətin həyatına bərabər və fəal şəkildə qoşulması ilə möhkəmlənir.
Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin 30 illik yubiley tədbirlərini və oktyabrın 16-da Baş nazir Əli Əsədovun beynəlxalq və xarici paralimpiya komitələrinin rəsmiləri ilə görüşünü təsdiqlənməmiş konkret müzakirələrlə əlaqələndirmək olmaz. Bununla belə, tədbirlərin beynəlxalq və ictimai konteksti inklüziv iştirak prinsipinin əhəmiyyətini xatırladır. Yekun meyar sadədir: qayıdış insanlara yalnız ev deyil, orada dolğun həyat qurmaq imkanı da verməlidir.
