Giriş
Vətən müharibəsindən sonra bölgənin təhlükəsizliyi təkcə hərbi gücdən və sərhədlərin qorunmasından asılı deyil. Dayanıqlı sabitlik siyasi qərarların, diplomatik təmasların və insanların gündəlik həyatına təsir edən praktiki mexanizmlərin uzlaşmasını tələb edir. Bu baxımdan regional təhlükəsizlik müxtəlif amillərin birgə nəzərə alınmasını tələb edir.
Regional təhlükəsizlik hazır vəziyyət deyil, davamlı qurulan münasibətlər sistemidir. Atəşkəs və ya gərginliyin azalması mühüm başlanğıc ola bilər. Lakin sülhün möhkəmlənməsi üçün tərəflər mübahisələri idarə etməyi, anlaşılmazlıqları azaltmağı və qarşılıqlı öhdəlikləri aydınlaşdırmağı bacarmalıdır.
Postmüharibə dövrü çətin bir keçid mərhələsidir: münaqişənin yaratdığı təhlükəsizlik narahatlıqları qalır, eyni zamanda gələcək münasibətləri yeni əsaslarla qurmaq zərurəti yaranır. Buna görə sülh gündəliyinin uğuru böyük siyasi bəyanatlarla deyil, konkret və yoxlanıla bilən addımlarla ölçülməlidir. Regional təhlükəsizlik də məhz bu addımların ardıcıllığından və etibarlılığından asılıdır.
Tərəflərin mövqeləri və qarşılıqlı dinamika
Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri bir məsələdən ibarət deyil. Təhlükəsizlik təsəvvürləri, sərhədlər, nəqliyyat əlaqələri, humanitar qayğılar və siyasi etimad bir-biri ilə bağlıdır. Bu mövzulardan birində irəliləyiş digərlərinə təsir edə bilər, amma bütün problemləri avtomatik həll etmir. Regional təhlükəsizlik üçün bu əlaqələrin hər biri ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan üçün regional sabitlik suverenliyin qorunması, təhlükəsiz sərhədlər və qarşılıqlı əlaqələrin işlək qaydalarla qurulması ilə bağlıdır. Ermənistan tərəfinin təhlükəsizlik narahatlıqları və siyasi həssaslıqları da prosesin davamlılığı üçün nəzərə alınmalıdır. Bu fərqli prioritetləri eyniləşdirmək mümkün deyil, lakin danışıqlarda onları aydın ifadə etmək yanlış hesablamaların qarşısını ala bilər. Belə yanaşma regional təhlükəsizlik mühitinin möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.
Tərəfləri idman komandaları kimi təsvir etmək yanıltıcı olardı: burada qalib elan etməkdən çox, qərarların uzunmüddətli təsiri önəmlidir. Daxili auditoriyaya ünvanlanan sərt ritorika danışıqlarda manevr imkanını azalda bilər. Digər tərəfdən, cəmiyyətlərə izah olunmayan razılaşmaların siyasi dayağı zəif olur.
Ona görə dialoq yalnız hökumətlər arasında təmaslarla məhdudlaşmamalıdır. Siyasi qərarlar ümumi çərçivəni müəyyən etsə də, ictimaiyyətin təhlükəsizlik hissi, yerli icmaların gündəlik ehtiyacları və məlumatın etibarlılığı da razılaşmaların işlək olmasına təsir edir. Bunlar regional təhlükəsizlik məsələlərinin cəmiyyətlərdə necə qəbul olunduğunu da müəyyənləşdirir.
Əsas amillər
Birinci amil sərhəd sabitliyidir. Aydın qaydalar, əlaqə kanalları və insidentlərə cavab mexanizmləri gərginliyin artması ehtimalını azalda bilər. Bu mexanizmlər fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmır; onların məqsədi mübahisənin idarəolunmaz böhrana çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Regional təhlükəsizlik üçün belə prosedurların işlək olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İkinci amil diplomatik prosesin ardıcıllığıdır. Danışıqların ritmi, gündəliyin aydınlığı və razılaşdırılmış məsələlərin icra qaydası önəmlidir. Hər mərhələ əvvəlkindən ayrı görünərsə, tərəflər qarşılıqlı niyyətdən çox taktiki üstünlüyə diqqət yetirə bilər. Bu da kiçik anlaşılmazlıqların siyasi maneəyə çevrilməsinə şərait yaradır.
Üçüncü amil etimaddır. Onun dərhal və şərtsiz yaranacağını gözləmək real deyil. Etimad ardıcıl davranış, aydın kommunikasiya və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə formalaşır. Tək bir vəddən çox, təkrarlanan təcrübə tərəflərin riskləri necə qiymətləndirdiyini dəyişə bilər.
Dördüncü amil təhlükəsizlik məsələlərinin daha geniş gündəliklə əlaqəsidir. Nəqliyyat əlaqələri, iqtisadi təmaslar və humanitar məsələlər qaydalar aydın, faydalar qarşılıqlı, risklər isə idarəolunan olduqda sabitliyə töhfə verə bilər. Əlaqəlilik özlüyündə sülhə zəmanət vermir, amma praqmatik əməkdaşlıq üçün əlavə zəmin yaradır. Bu amillərin uzlaşdırılması regional təhlükəsizliyin gündəlik əsaslarını gücləndirə bilər.
İctimai ünsiyyət də təhlükəsizlik siyasətinin bir hissəsidir. Rəsmi mövqelər ziddiyyətli və ya qeyri-müəyyən səsləndikdə şayiələr, qorxu və maksimalist gözləntilər arta bilər. Məsuliyyətli kommunikasiya mübahisələri həll etməsə də, cəmiyyətlərə vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirməyə kömək edir. Bu, regional təhlükəsizlik barədə yanlış təsəvvürlərin yayılmasının da qarşısını ala bilər.
Mümkün gedişat: sülh prosesinin ssenarisi
Ən dayanıqlı ssenari qəfil siyasi dönüşdən deyil, mərhələli irəliləyişdən keçir. Əvvəlcə sərhəd insidentlərini idarə etmək və tərəflər arasında operativ əlaqə saxlamaq üçün etibarlı prosedurlar qurulur. Eyni zamanda danışıqların mövzuları və qərarların icra qaydası dəqiqləşdirilir. Bu yanaşma tez nəticə verməyə bilər, amma yanlış hesablamaların yaratdığı riski azaldır. Nəticədə regional təhlükəsizlik üçün daha proqnozlaşdırıla bilən mühit formalaşa bilər.
Növbəti mərhələdə texniki razılaşmaların gündəlik həyata təsiri yoxlanmalıdır. Addımların icrası, öhdəliklərin qarşılıqlı anlaşılması və problemlərə vaxtında reaksiya verilməsi prosesin etibarlılığını müəyyən edəcək. Tərəflərdən biri razılaşmanı yalnız digərinin güzəşti kimi təqdim edərsə, nəticələr daxili siyasi təzyiq altında zəifləyə bilər.
Əks ssenaridə danışıqların dayanması, sərt bəyanatların artması və sərhəddə qeyri-müəyyənliyin qalması bir-birini gücləndirir. Genişmiqyaslı eskalasiya olmasa belə, daimi gərginlik regional əməkdaşlığı məhdudlaşdırır və cəmiyyətlərdə təhlükəsizlik hissini zəiflədir. Belə vəziyyətdə hər yeni insident daha böyük siyasi məna qazanır.
Üçüncü ehtimal formal dialoqun davam etdiyi, lakin əsas məsələlərdə irəliləyişin olmadığı uzunmüddətli durğunluqdur. Belə mərhələ zahirən sakit görünsə də, sülhün gündəlik həyatda hiss olunmasına mane olur. Buna görə prosesin uğurunu yalnız görüşlərin keçirilməsi ilə deyil, riskləri azaltmaq və razılaşmaları işlək etmək bacarığı ilə qiymətləndirmək lazımdır.
Nəticə
Vətən müharibəsindən sonrakı təhlükəsizlik gündəliyi nə yalnız sərhədlərin qorunmasından, nə də siyasi sənədlərin müzakirəsindən ibarətdir. Regional təhlükəsizlik hərbi risklərin idarə olunmasını diplomatiya, etimad, ictimai kommunikasiya və praktiki əməkdaşlıqla birləşdirən geniş yanaşma tələb edir.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas məsələ bütün fikir ayrılıqlarını qısa müddətdə aradan qaldırmaq deyil. Vacib olan bu fikir ayrılıqlarını zorakılıq riskini artırmadan müzakirə etməyə imkan verən çərçivə yaratmaqdır. Sərhəd sabitliyi gündəlik mexanizmlərlə möhkəmlənməli, diplomatik proses ardıcıl aparılmalı, sülh gündəliyi isə cəmiyyətlərin həyatında ölçülə bilən nəticələr verməlidir.
Sülh bir bəyanatla tamamlanan mərhələ deyil. O, böhranların qarşısını alan qaydalar, öhdəliklərin icrası və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənliyin azalması üzərində qurulur. Bu işin tempi dəyişə bilər, amma postmüharibə dövründə sabitliyin əsas sınağı davamlılıqdır. Regional təhlükəsizlik də bu davamlılığın və tərəflərin gündəlik qərarlarının nəticəsidir.
